ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੱਲੋਂ ਭਾਰਤੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਲਈ ਆਪਣਾ ਹਵਾਈ ਖੇਤਰ ਲਗਾਤਾਰ ਬੰਦ ਰੱਖੇ ਜਾਣ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਭਾਰਤ ਹੁਣ ਚੀਨ ਰਾਹੀਂ ਬਦਲਵੇਂ ਹਵਾਈ ਰੂਟ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਚੀਨ ਦੇ ਸ਼ਿਨਜਿਆਂਗ ਖੇਤਰ ਦੇ ਹਵਾਈ ਖੇਤਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਵਿਕਲਪਕ ਰੂਟ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਚੀਨੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹੋਤਾਨ (Hotan) ਰੂਟ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੰਭਾਵੀ ਵਿਕਲਪ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹਵਾਈ ਖੇਤਰ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ ਬਣੀ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 2025 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਲਈ ਆਪਣਾ ਹਵਾਈ ਖੇਤਰ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਪਾਬੰਦੀ ਅਜੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਸਤੰਬਰ 2026 ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਨਵੇਂ NOTAM ਮੁਤਾਬਕ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਜਿਸਟਰਡ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਏਅਰਲਾਈਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਏ, ਮਾਲਕੀ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਲੀਜ਼ ’ਤੇ ਲਏ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਲਈ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਹਵਾਈ ਖੇਤਰ 24 ਅਕਤੂਬਰ 2026 ਤੱਕ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ। ਇਹ ਪਾਬੰਦੀ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜੀ ਉਡਾਣਾਂ ’ਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੈ।
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹਵਾਈ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਬਚਣ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤੀ ਏਅਰਲਾਈਨਾਂ ਨੂੰ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਈ ਉਡਾਣਾਂ ਲਈ ਲੰਮੇ ਰੂਟ ਅਪਣਾਉਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਡਾਣ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਈਂਧਨ ਦੀ ਖਪਤ ਅਤੇ ਏਅਰਲਾਈਨਾਂ ਦੇ ਸੰਚਾਲਨ ਖਰਚੇ ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਰੂਟਾਂ ’ਤੇ ਵਾਧੂ ਉਡਾਣ ਸਮਾਂ ਲਗਭਗ 45 ਮਿੰਟ ਤੋਂ 2 ਘੰਟਿਆਂ ਤੱਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਚੀਨ ਦੇ ਸ਼ਿਨਜਿਆਂਗ ਰਾਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਨਵਾਂ ਰਸਤਾ
ਭਾਰਤ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਹਵਾਈ ਰੂਟ ਦੇ ਬਦਲੇ ਚੀਨ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਰਾਹੀਂ ਰਸਤਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਸੂਤਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰਾਲਾ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਚੀਨੀ ਪੱਖ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਚੀਨ ਦੇ ਸ਼ਿਨਜਿਆਂਗ ਹਵਾਈ ਖੇਤਰ ਰਾਹੀਂ ਉਡਾਣਾਂ ਲਈ ਇਜਾਜ਼ਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਹੋਤਾਨ ਰੂਟ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਭਾਵੀ ਵਿਕਲਪ ਵਜੋਂ ਵਿਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਟ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਜਹਾਜ਼ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਚੀਨੀ ਹਵਾਈ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਤਕਨੀਕੀ ਪੱਖੋਂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ, ਉੱਚੇ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਡਾਣ ਅਤੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਵਰਗੇ ਕਈ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋਵੇਗੀ।
ਗੱਲਬਾਤ ਨਵੀਂ ਨਹੀਂ
ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਚੀਨ ਵਿਚਕਾਰ ਇਸ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬਾਰੇ ਗੱਲਬਾਤ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਹਵਾਈ ਖੇਤਰ ’ਤੇ ਜਾਰੀ ਪਾਬੰਦੀ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਇਸ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਲਈ ਇਹ ਰੂਟ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਦੀਆਂ ਉਡਾਣਾਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਮੁੰਬਈ ਤੋਂ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਉਡਾਣਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਹਵਾਈ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਵਾਧੂ ਦੂਰੀ ਤੈਅ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ ’ਤੇ ਵੱਧ ਅਸਰ
ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਹਵਾਈ ਖੇਤਰ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਭਾਰਤੀ ਫਲੈਗ ਕੈਰੀਅਰ ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ ’ਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਦੀਆਂ ਉਡਾਣਾਂ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਮੁੰਬਈ ਤੋਂ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਲੰਮੇ ਰੂਟ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਈਂਧਨ ਦੀ ਖਪਤ ਅਤੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵਾਧੂ ਉਡਾਣ ਸਮੇਂ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕੋ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਅਗਲੀ ਉਡਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਸਮਾਂ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਚੀਨ ਨਾਲ ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ ਸੰਪਰਕਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ
ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ਹਵਾਈ ਸੰਪਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਨਜਿਆਂਗ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਹਵਾਈ ਰੂਟ ਮਿਲਣਾ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ ਸਹਿਯੋਗ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਪੱਖ ਜੋੜ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਲਈ ਚੀਨੀ ਹਵਾਈ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲੇ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ, ਰੂਟ ਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਾਪਦੰਡ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਹਵਾਈ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਲਈ ਫਿਲਹਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਅਧੀਨ ਵਿਕਲਪ ਵਜੋਂ ਹੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਕੋਈ ਅੰਤਿਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਨਜ਼ੂਰਸ਼ੁਦਾ ਨਿਯਮਤ ਰੂਟ।
ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪਾਬੰਦੀ ਕਦੋਂ ਤੱਕ ਰਹੇਗੀ?
ਮੌਜੂਦਾ NOTAM ਮੁਤਾਬਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਲਈ ਹਵਾਈ ਖੇਤਰ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ ਨੂੰ 24 ਅਕਤੂਬਰ 2026 ਤੱਕ ਵਧਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਲਈ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਵਿਕਲਪਕ ਰੂਟ ਲੱਭਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਤੁਰੰਤ ਹੱਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹਵਾਈ ਆਵਾਜਾਈ ਦੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਦਾ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਹਵਾਈ ਖੇਤਰ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਬੰਦ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਭਾਰਤ ਹੁਣ ਪੱਛਮ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੇ ਚੀਨ ਨਾਲ ਸ਼ਿਨਜਿਆਂਗ/ਹੋਤਾਨ ਰੂਟ ਬਾਰੇ ਸਹਿਮਤੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਏਅਰਲਾਈਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹੋਏ ਪੱਛਮੀ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਵਿਕਲਪ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ।