ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 4 ਸਤੰਬਰ 2026: ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਹੇ ਤਾਪਮਾਨ ਅਤੇ ਮੌਸਮੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦਰਮਿਆਨ El Niño ਨੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਗਠਨ (WMO) ਨੇ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ El Niño ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ 2027 ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹਿਣ ਦੀ ਬਹੁਤ ਉੱਚ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਸਧਾਰਨ ਗਰਮੀ, ਸੋਕੇ, ਹੜ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਤਿ-ਮੌਸਮੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ।
WMO ਦੇ 3 ਸਤੰਬਰ 2026 ਦੇ ਤਾਜ਼ਾ ਅਪਡੇਟ ਮੁਤਾਬਕ El Niño ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ‘ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ’ (very strong) ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੰਗਠਨ ਨੇ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਹੈ ਕਿ El Niño ਦੇ ਫਰਵਰੀ 2027 ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਲਗਭਗ 100 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹੈ।
2026 ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਸਿਖਰ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ El Niño
El Niño ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਸਾਗਰ ਦੇ ਭੂ-ਮੱਧ ਰੇਖਾ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਾਣੀ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਧ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਕੁਦਰਤੀ ਮੌਸਮੀ ਘਟਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਖੇਤਰ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਅਤੇ ਵਰਖਾ ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
WMO ਮੁਤਾਬਕ ਮੌਜੂਦਾ El Niño 2026 ਦੇ ਅੰਤ ਵੱਲ ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੀਬਰਤਾ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਸ ਦੇ ਮੌਸਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵ 2027 ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ।
ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ NOAA ਨੇ ਵੀ El Niño ਦੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। NOAA ਮੁਤਾਬਕ ਉੱਤਰੀ ਗੋਲਾਰਧ ਦੀ 2026-27 ਦੀ ਪਤਝੜ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ El Niño ਬਣਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ 90 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਲਈ ਕਿਉਂ ਵਧੀ ਚਿੰਤਾ?
El Niño ਦਾ ਭਾਰਤ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਮਾਨਸੂਨ ਅਤੇ ਵਰਖਾ ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਵਿੱਚ ਗੜਬੜ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਹਰ El Niño ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੋਕੇ ਵਾਲੇ ਹਾਲਾਤ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ, ਪਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ’ਤੇ El Niño ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਮਾਨਸੂਨ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਖਾ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਖ਼ਤਰੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਹੋਰ ਵਧ ਗਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਰਤ ਨੂੰ 2026 ਦੇ ਮਾਨਸੂਨ ਸੀਜ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਰਖਾ ਦੀ ਕਮੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। 4 ਸਤੰਬਰ ਦੀ Reuters ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਜੂਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਖਾ ਆਮ ਨਾਲੋਂ 35 ਫ਼ੀਸਦੀ ਘੱਟ ਰਹੀ ਅਤੇ ਅਗਸਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਖਾ ਘਾਟ ਰਹੀ। ਸਤੰਬਰ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੁਣ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਬੇਹੱਦ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ’ਤੇ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ ਵੱਡਾ ਅਸਰ
ਜੇਕਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਰਖਾ ਦੀ ਕਮੀ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ’ਤੇ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਪਾਹ, ਸੋਇਆਬੀਨ, ਮੱਕੀ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਵਰਗੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਲੋੜੀਂਦੀ ਨਮੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਘੱਟ ਮੀਂਹ ਕਾਰਨ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ’ਤੇ ਵੀ ਦਬਾਅ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸਤੰਬਰ ਦੀ ਵਰਖਾ ਸਿਰਫ਼ ਮੌਜੂਦਾ ਖਰੀਫ਼ ਫ਼ਸਲਾਂ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹਾੜ੍ਹੀ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਨਮੀ ਦੀ ਕਮੀ ਹੋਣ ਨਾਲ ਕਣਕ, ਸਰੋਂ ਅਤੇ ਛੋਲਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਗਰਮੀ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਟੁੱਟਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ
WMO ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਸੋਕੇ ਬਾਰੇ ਹੀ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਜਤਾਈ, ਸਗੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਅਸਧਾਰਨ ਗਰਮੀ ਵਧਣ ਦੀ ਚਿਤਾਵਨੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। El Niño ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਰ ਇਹ ਘਟਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗਰਮ ਹੋ ਰਹੇ ਮਹਾਸਾਗਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਲੋਬਲ ਵਾਰਮਿੰਗ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
WMO ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ El Niño ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀਟਵੇਵ, ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਭਾਰੀ ਮੀਂਹ ਅਤੇ ਹੜ੍ਹ, ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਕੇ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ El Niño ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹਰ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ’ਤੇ ਵੀ ਅਸਰ
ਘੱਟ ਮੀਂਹ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਗਰਮੀ ਦਾ ਦੋਹਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ’ਤੇ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਵਰਖਾ ਘੱਟ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜਲ ਭੰਡਾਰਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਭੂ-ਜਲ ’ਤੇ ਦਬਾਅ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਉਤਪਾਦਨ ’ਤੇ ਵੀ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਹ ਖੇਤਰ ਜਿੱਥੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮਾਨਸੂਨੀ ਮੀਂਹ ’ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਘਾਟ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਸਿਰਫ਼ El Niño ਨੂੰ ਹੀ ਦੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ
ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ El Niño ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੁਦਰਤੀ ਕਾਰਕ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਮੌਸਮ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਸਮਝਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਾਪਮਾਨ, Indian Ocean Dipole, ਵਾਤਾਵਰਣੀ ਸਰਕੂਲੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ climate change ਵੀ ਮੌਸਮੀ ਪੈਟਰਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
WMO ਨੇ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ El Niño ਘਟਨਾ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਖੇਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਗਰਮ ਹੋ ਰਹੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ El Niño ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਸਰਕਾਰਾਂ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਸਮਾਂ
WMO ਨੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ El Niño ਨੂੰ ਆਮ ਮੌਸਮੀ ਤਬਦੀਲੀ ਸਮਝ ਕੇ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਸੰਗਠਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰਾਂ, ਮੌਸਮ ਵਿਭਾਗਾਂ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਣੀ ਦੇ ਭੰਡਾਰਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਮੌਸਮੀ ਸਲਾਹ, ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾ, ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਲਈ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ WMO ਦੀ ਤਾਜ਼ਾ ਚਿਤਾਵਨੀ ਨੇ 2026 ਦੇ ਅੰਤ ਅਤੇ 2027 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਲਈ ਮੌਸਮੀ ਖ਼ਤਰੇ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ ਹੈ। El Niño ਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਮੌਸਮੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਵਰਖਾ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ ਸੋਕੇ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੰਕਟ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ।