ਵੈਟੀਕਨ ਸਿਟੀ: ਆਰਟੀਫਿਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ (AI) ਦੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਰਮਿਆਨ ਪੋਪ ਲਿਓ XIV ਨੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਬੁੱਧੀ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਜਾਂ ਰੱਬ ਦਾ ਬਦਲ ਸਮਝਣਾ ਗੰਭੀਰ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵੈਟੀਕਨ ਦੀਆਂ ਹਾਲੀਆ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੋਪ ਨੇ AI ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਮੰਨਣ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਹਸਤੀ ਵਜੋਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਨੈਤਿਕ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਜਾਂ ਆਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।
ਪੋਪ ਦੀ ਇਹ ਚੇਤਾਵਨੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਈ ਹੈ ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ AI ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਤਕਨੀਕੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਧਾਰਮਿਕ, ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਵਾਲ ਵੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ AI ਭਾਵੇਂ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਵਧਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਜਾਂ ਰੱਬੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।
ਏਆਈ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦਾ ਬਦਲ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਕੀਤਾ
ਵੈਟੀਕਨ ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵਿੱਚ AI ਅਤੇ ਰੱਬ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਾਰੇ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਲੋਕ AI ਤੋਂ ਅਰਥ, ਪੂਰਤੀ ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਜਵਾਬ ਲੱਭਣ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਬਣਾਏ ਕਿਸੇ ਤਕਨੀਕੀ ਉਤਪਾਦ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਰੱਖਣਾ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਵੈਟੀਕਨ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ AI ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਮਾਗਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਡਾਟਾ ’ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਿਹਨਤ, ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਕਿਸੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਜਾਂ ਅਲੌਕਿਕ ਹਸਤੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖਣਾ ਗਲਤ ਧਾਰਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
AI ਕੋਲ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ
ਪੋਪ ਲਿਓ XIV ਦੀ ‘Magnifica Humanitas’ ਨਾਮਕ ਐਨਸਾਈਕਲਿਕਲ ਚਿੱਠੀ ਵਿੱਚ AI ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ AI ਸਿਸਟਮ ਮਨੁੱਖੀ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਕੁਝ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗਤੀ ਜਾਂ ਗਣਨਾ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਅੱਗੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਸਲ ਤਜਰਬਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਦੇ।
ਵੈਟੀਕਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ AI ਕੋਲ ਸਰੀਰਕ ਤਜਰਬਾ, ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸਮਝ, ਪਿਆਰ, ਦਰਦ, ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਅਸਲ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਸ਼ੀਨ ਵੱਲੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਸ਼ਾ ਜਾਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸ ਕੋਲ ਮਨੁੱਖ ਵਰਗੀ ਚੇਤਨਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
‘ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੇ ਸਵਰਗ’ ਬਾਰੇ ਵੀ ਚਿੰਤਾ
ਪਿਛਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਦੌਰੇ ਦੌਰਾਨ ਪੋਪ ਲਿਓ XIV ਨੇ AI ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਕਾਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਸਖ਼ਤ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ‘ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦਾ ਸਵਰਗ’ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਸਮਾਜ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਨੈਤਿਕ ਸੋਚ ਦੇ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਗਿਆ।
28 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਫਰਾਂਸ ਤੋਂ ਵਾਪਸੀ ਦੌਰਾਨ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਪੋਪ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ AI ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਸੰਭਾਵਿਤ ਵਿਨਾਸ਼ ਬਾਰੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ‘ਫੇਕ ਨਿਊਜ਼’ ਕਹਿ ਕੇ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰਾਂ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਗੰਭੀਰ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਦੀ ਲੋੜ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ।
ਮਨੁੱਖੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਅਪੀਲ
ਪੋਪ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਧਰਮ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵੈਟੀਕਨ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਗਾਰ, ਕਰਜ਼ੇ, ਸਰਕਾਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੇਟਿੰਗ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਵਿੱਚ AI ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪੋਪ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਐਲਗੋਰਿਦਮ ਨੂੰ ਇਹ ਤੈਅ ਕਰਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਦੇਣਾ ਕਿ ਕੌਣ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਕੌਣ ਨਹੀਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਿੱਥੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਜਾਂ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਵਿਚਾਰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰਹਿਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
AI ਨੂੰ ਵਰਤੋ, ਪਰ ਮਨੁੱਖੀ ਕਦਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਗੁਆਓ
ਵੈਟੀਕਨ ਦਾ ਰੁਖ AI ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਰੋਧੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪੋਪ ਲਿਓ XIV ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਕਿ AI ਵਿਗਿਆਨ, ਸਿਹਤ, ਖੋਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸੰਦੇਸ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਮਨੁੱਖੀ ਮਰਿਆਦਾ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਸਾਂਝੇ ਭਲੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਪੋਪ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ AI ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ AI ’ਤੇ ਅੰਨ੍ਹਾ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਸੋਚ, ਜ਼ਮੀਰ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਨੂੰ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਅਪੀਲ ਇਸ ਪੂਰੀ ਬਹਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।